Zimorodek - błękitna strzała znad rzeki

Jak często zdarza Ci się spacerować nad wodą? Czy zastanawiałeś się kiedyś, jakie ptaki możesz napotkać w takim miejscu? Rzeki i jeziora to naprawdę przyjazne ptakom ekosystemy, a przebywając nad nimi masz szansę na spotkanie nieoczywistego, lecz niezwykle barwnie upierzonego mieszkańca polskich miast. Może zdarzyć się również i tak, że ten kolorowy klejnot sam postanowi Ci się pokazać - śmigając nad wodą niczym błękitna strzała, wydając przy tym charakterystyczny pisk.

Oddech przyspiesza, oczy błądzą za tym zjawiskiem, usta otwierają się z zachwytu. Nie do końca zdajesz sobie sprawę z tego, co właśnie zobaczyłeś. Zimorodek? Tutaj, w mieście? Przecież to niemożliwe… A jednak.

Ogólna charakterystyka i zasięg występowania

Zimorodek (Alcedo atthis) to stosunkowo niewielki gatunek ptaka należący do bardzo licznej i rozpowszechnionej na świecie rodziny zimorodkowatych, jest przy tym jednakże jedynym jej przedstawicielem w Europie (zalatują do niej jeszcze trzy inne gatunki, jednakże się tutaj nie lęgną). Jego zasięg występowania jest dość szeroki, obejmuje on bowiem tereny położone na kontynentach europejskim, azjatyckim oraz w północnej Afryce, w której głównie zimuje, jednakże nieliczne populacje odbywają lęgi w Maroku i Tunezji.

W Europie jest dość licznym i powszechnym gatunkiem lęgowym, jednakże w naszym kraju uznawany jest za nielicznego (lub lokalnie za średnio licznego). Liczebność osobników w Polsce jest zmienna, zależy ona bowiem głównie od przeżywalności zimorodków w czasie surowych zim.

 Samiec zimorodka na swoim punkcie obserwacyjnym.

Preferowane środowisko

Zimorodek związany jest ze środowiskiem, w którym znajdują się nieruchome lub wolnopłynące wody, głównie czyste rzeki i strumienie, a także jeziora o silnie porośniętych roślinnością brzegach. Zasiedla również kanały czy rowy melioracyjne oraz zalane żwirownie.

Niezbędnym elementem otoczenia, w którym żyje są także przybrzeżne skarpy, w których ptak odbywa lęgi - mogą być one jednak oddalone od miejsca jego żerowania nawet o 250 m. Żeruje na płytkiej, otwartej wodzie, do której nurkuje zlatując ze zwisających nad nią gałęzi drzew lub krzewów, z których uprzednio obserwuje swoje ofiary.

Zimą staje się mniej wymagający środowiskowo - poszukuje bowiem niezamarzających wód - częściej pojawia się wówczas na wybrzeżach czy w zatokach. Spotkać go też można wówczas w dużych miejskich parkach, a nawet ogrodach z oczkiem wodnym - wszędzie tam, gdzie ma szansę zdobyć pożywienie.

Wygląd

Jest to gatunek naprawdę niewielkich rozmiarów, bowiem długość jego ciała wynosi zaledwie około 16 cm - to zatem mniej więcej tyle, ile wynosi długość ciała… wróbla. Masa ciała zimorodków waha się w zależności od płci i podgatunku ptaka od około 20 do nawet 45 g, przy czym w większości przypadków cięższe są samice. Rozpiętość skrzydeł u tych ptaków wynosi około 25 cm.

Ich sylwetka jest niezwykle charakterystyczna - mają nieproporcjonalnie dużą głowę z długim dziobem, które są niemalże równe długości tułowia, a także bardzo krótki ogon. Dziób samca zimorodka jest utrzymany w ciemnych tonach - ciemnoszary lub czarny, natomiast w przypadku samicy jej dolna żuchwa zabarwiona jest na odcienie różu lub pomarańczu - jest to główna cecha pozwalająca na odróżnienie płci u tych ptaków.

Nie jest to więc gatunek cechujący się wyraźnym dymorfizmem płciowym. Czubek głowy tego ptaka jest zielonkawoniebieski, ze znacznie jaśniejszymi zakończeniami części piór (są jasnoniebieskie, błękitne), co tworzy pewnego rodzaju wzór prążkowania lub plamkowania. Od oka ptaka aż do jego karku plamki te są bardzo delikatne, przypominają drobne perełki.

Bok głowy z przewagą odcieni niebieskawych i turkusowych, za dziobem znajduje się pomarańczowa plamka, przechodząca w szarawy kantarek ptaka. Począwszy od dzioba, następnie przebiegając pod dużym, ciemnym okiem zimorodka, rozciąga się pas pomarańczowych piór. Sięga on do ucha, gdzie przechodzi w kolor biały, który kończy się z kolei na szyi osobników tego gatunku.

Pod tymże pasem znajduje się z kolei wąs ptaka, również utrzymany w odcieniach błękitu i turkusu, także z bardziej lub mniej widocznym wzorem “perełkowania”.

Gardło zimorodka jest białe, oddziela niebieskawą głowę ptaka od jego soczyście pomarańczowych piersi i brzucha. U młodych osobników kolor ten może być nieco przygaszony lub z widocznymi odcieniami brązu.

Skrzydła u tego gatunku są, podobnie jak jego głowa - zielonkawoniebieskie, z turkusowymi tonami, które stają się bardziej intensywne zwłaszcza na ciemno obrzeżonych lotkach. Z kolei na pokrywach po raz kolejny możemy zauważyć wyraźnie zaznaczone błękitne “perełki”.

Począwszy od karku, cały grzbiet ptaka ubarwiony jest na jasnoniebiesko, kolor ten kończy się na kuprze i jest dobrze widoczny zwłaszcza w locie, gdy zimorodek przelatuje nisko nad wodą, niczym strzała. Błękit grzbietu i kupra ptaka można również zaobserwować, gdy ptak ustawiony jest tyłem.

Podogonie zimorodków, podobnie jak ich brzuch, jest pomarańczowe. Ogon ciemniejszy od kupra, w kolorze intensywnego kobaltu. Na wygląd tego gatunku mocno wpływa kąt padania światła - w pochmurne dni, pomimo swojego kolorowego upierzenia, nie jest on wcale łatwy do zauważenia. W otoczenie wtapia się wówczas zwłaszcza jego pierś i brzuch.

Nogi tych ptaków są bardzo krótkie i intensywnie czerwone, zakończone czarnymi pazurami. U młodych osobników, podobnie jak ma to miejsce w przypadku odcieniu pomarańczu, także nogi są ciemniejsze i mniej jaskrawe.

 Zimorodek z upolowaną przez siebie rybą.

Pożywienie

Zimorodek zdobywa swoje pożywienie nurkując do wody - pionowo w dół, z oczami przesłoniętymi tak zwaną migotką, przezroczystą trzecią powieką, która chroni gałki oczne przed urazami, a jednocześnie oczyszcza i nawilża rogówkę. Wcześniej wypatruje swojej ofiary, najczęściej małych ryb, przesiadując na nadwodnych gałązkach lub różnego rodzaju słupkach.

W tym czasie nierzadko kiwa głową, co pomaga mu w ocenieniu odległości. Gatunek ten uważany jest za swoistego rodzaju bioindykatora czystości wód - jeżeli zamieszkuje dany ciek lub zbiornik wodny, to z dużym prawdopodobieństwem woda, jaka się w nim znajduje jest czysta. W bardziej zabrudzonych akwenach znacznie trudniej byłoby mu wypatrywać swojej potencjalnej zdobyczy.

Z powodu swojej diety zimorodek jest również bardzo wrażliwy na fale zimna - kiedy woda zamarznie, nie jest on w stanie polować, a co za tym idzie - wiele ptaków wówczas ginie z głodu.

Pozostałą część diety zimorodka stanowią różne wodny owady, małe skorupiaki, np. raki, oraz żaby i ich kijanki. Zimorodek przed zaatakowaniem swojej ofiary najczęściej stosuje metodę zasiadki, jednakże zdarza mu się także zawisać nad powierzchnią wody, energicznie machając przy tym skrzydłami i trzymając nieruchomo głowę.

Taki sposób polowania kojarzący nam się głównie z ptakami szponiastymi i sokołami nie byłby możliwy gdyby nie bardzo silne mięśnie skrzydeł i szyi ptaka. Po złapaniu pożywienia, zimorodek połyka je w całości, układając je w dziobie tak, by głowa ofiary skierowana była w stronę przełyku ptaka.

Przed połknięciem zdobyczy ptak ten ogłusza ją i zabija, uderzając nią kilkukrotnie o gałąź. Niestrawione resztki pożywienia wydala w formie wypluwki - małej, szarej, zbitej kulki, która jest wyrzucana na zewnątrz poprzez otwarty dziób.

Rozmnażanie

Zimorodki są silnie terytorialnymi ptakami, które przez większą część roku pozostają samotnikami - każdy osobnik posiada swój własny teren, którego długość waha się od 1 do 3,5 km. Broni go zaciekle przed innymi przedstawicielami swojego gatunku, a gdy inny zimorodek się na nim pojawi - ptaki mogą ze sobą walczyć, chwytając jeden drugiego za dziób i próbując go trzymać pod wodą.

W pary dobierają się już jesienią w roku poprzedzającym lęg, jednakże przez całą zimą zachowują one swoje odrębne terytoria, które łączą dopiero na wiosnę. Zaloty rozpoczynane są przez samca, który ściga swoją wybrankę i nawołuje ją, po czym następuje rytualne przekazanie zdobyczy i kopulacja.

Zimorodek wbrew swojej nazwie nie lęgnie się zimą, lęgnie się natomiast… w ziemi (więc jest tak naprawdę “ziemiorodkiem”) - w norce wykopanej przez oba ptaki z pary lub już istniejącej. Ma ona gładkie ściany i niewielki spad, sięga do 90 cm w głąb i zakończona jest szeroką komorą lęgową.

Jaja składane są bezpośrednio do niej, gatunek ten bowiem nie wyściela niczym swojego gniazda. W jednym zniesieniu samica składa od dwóch do nawet dziesięciu śnieżnobiałych jaj, najczęściej jednak lęg liczy od 5 do 7 jaj.

Wysiadywane są one przez oba ptaki na zmianę w dzień, a w nocy tylko przez samicę. Okres inkubacji trwa około trzy tygodnie, po tym czasie z jaj wylęgają się młode, które są gniazdownikami i spędzają w swojej komorze kolejnych około 25 dni, czasem nawet nieco więcej.

Podrośnięte młode same podchodzą do wylotu gniazda, by dorosłe ptaki je nakarmiły. Śmiertelność młodych jest wysoka, zwłaszcza przez kilka pierwszych dni po opuszczeniu gniazda, kiedy ucząc się nurkować ich pióra nierzadko nasiąkają wodą co kończy się utonięciem.

Wiele młodych nie potrafi jeszcze polować, kiedy opuszcza terytorium swoich rodziców. Zimorodki wyprowadzają dwa, a czasem nawet trzy lęgi w ciągu roku.

 Zimorodek bardziej środowiskowo - niezwykle wdzięczny obiekt do obserwowania i fotografowania.