Dzięcioł duży - ptasi kowal we pstrych piórkach

Ile gatunków ptaków żyjących w Polsce jest w stanie wymienić typowy laik, który nie interesuje się ornitologią? Gołąb, wróbel, bocian, orzeł, kaczka, mewa… gęś, łabędź… sikorka, … dzięcioł? Mało kto wie, że w naszym kraju żyje ponad 450 różnych gatunków ptaków, przy czym samych dzięciołów jest aż 10. Który z nich jest największy? Jaki głos wydają dzięcioły i dlaczego kują one w drzewa? W jakim środowisku możesz je spotkać i czy możesz zwabić je do swojego karmnika? W tym artykule znajdziesz odpowiedzi na wszystkie te pytania.

Ogólna charakterystyka i zasięg występowania

Rodzina dzięciołów jest niezwykle liczną i rozpowszechnioną grupą ptaków - należy do niej ponad 230 gatunków ptaków zamieszkujących niemalże cały świat - nie znajdziemy ich jedynie w Australii, na Nowej Zelandii, Madagaskarze i różnych mniejszych wyspach. Dziesięć gatunków żyjących w Polsce jest więc zaledwie garstką spośród wszystkich dzięciołów. Najpospolitszym i najczęściej spotykanym spośród nich jest zaliczany do grupy tak zwanych "dzięciołów pstrych", dzięcioł duży (Dendrocopos major). Pomimo swojej nazwy wcale nie jest on największym z naszych rodzimych gatunków. Jest gatunkiem o szerokim zasięgu występowania - obejmuje on całą Europę, północną, środkową i wschodnią Azję oraz północną Afrykę.

 Samiec dzięcioła dużego - widoczny fragment czerwonej potylicy ptaka.

Preferowane środowisko

Dzięcioł duży jest gatunkiem zasiedlającym różne rodzaje lasów - od borów sosnowych, przez lasy mieszane, do drzewostanów liściastych, wszędzie jest gatunkiem licznym i pospolitym. Nie jest bardzo wymagający pod względem składu gatunkowego drzew czy ich wieku w zamieszkiwanym siedlisku. Odpowiadają mu tereny zarówno równinne i nizinne, jak i położone na większych wysokościach. Spotkać można go także w mniejszych zadrzewieniach, takich jak miejskie parki, ogrody, cmentarze, nie unika ani terenów wiejskich, ani centrów wielkich miast.

Wygląd

Dzięcioł duży nie należy do największych przedstawicieli polskiej awifauny - to ptak wielkości mniej więcej kosa, a więc o długości ciała wynoszącej od 20 do 25 cm i rozpiętości skrzydeł sięgającej do 40 cm. Waży od 75 do prawie 100 g. Jest gatunkiem o bardzo kontrastowym, trójbarwnym upierzeniu. Czubek głowy u tego gatunku jest czarny, jednakże potylica u samca jest jaskrawoczerwona - samica nie posiada tej ozdoby. Jest to właściwie jedyna cecha, która różni obie płci, dzięcioły duże nie należą więc do ptaków, u których występuje wyraźny dymorfizm płciowy. Dziób tego dzięcioła jest łupkowoszary, mocny, o kształcie dłuta, a od jego podstawy rozciąga się czarny wąs, przechodzący płynnie w pas czarnych piór kończący się na karku ptaka. Tamże rozdziela się on na dwie części, z których jedna rozciąga się w stronę piersi, a druga w stronę potylicy. Gardło, pierś i brzuch są białe lub w odcieniu delikatnego beżu. U młodych ptaków pasy mogą być mniej wyraźne, a białe pióra - nieco poszarzałe. Bezpośrednio nad dziobem dzięcioł duży ma białą plamę, która czasem może przybierać bardziej intensywne barwy - od beżu, aż do odcieni brązu - wynika to z tego, że ptak brudzi te pióra pyłami, sokami drzewnymi lub żywicą. Mogą one wówczas stać się również nieco sztywniejsze, co, paradoksalnie, może być korzystne dla ptaka, ponieważ takie pióra mniej ścierają się i strzępią.

Boki twarzy z policzkiem są u tego gatunku białe, natomiast tęczówki oczu - ciemnoczerwone lub brązowawe. Warto w tym miejscu dodać, że jest to jedyny polski dzięcioł z taką kombinacją czarnych pasów na głowie, jedyny, u którego wąs łączy się zarówno z dziobem, jak i z karkiem, a białe plamy na karku przedzielone są czarną pręgą. Wierzch ciała dzięcioła dużego jest w przeważającej części czarny, błyszczący. Na szyi ptaka, po obu stronach czarnej pręgi biegnącej od karku do potylicy widnieją dwie białe plamy, także na ramionach ptaka znaleźć możemy dwie białe, symetrycznie rozłożone po obu stronach ciała plamy. Lotki są czarne, z wyraźnie zaznaczonymi, białymi plamkami, tworzącymi razem wzór prążków. Jego zielonoszare nogi są mocne, służące do czepiania się pionowych pni drzew, co umożliwia im specyficzna budowa stóp, gdzie dwa palce skierowane są do przodu, a dwa do tyłu. Jedną z cech wyróżniających ten gatunek wśród podobnych dzięciołów jest kolor ich podogonia - jest ono intensywnie czerwone - u pozostałych “dzięciołów pstrych” jest jaśniejsze, czerwonoróżowe, różowe lub białe. Należy jednak uważać na młode osobniki, ich podogonie również bywa jaśniejsze. Wyróżniają się jednak (niezależnie od płci) czerwoną czapeczką obejmującą cały czubek głowy. Sterówki dzięciołów są sztywne i umożliwiają wspinanie się po drzewach - są czarne, jedynie skrajne sterówki są białe z czarnymi prążkami.

 Samica dzięcioła dużego żerująca na kuli tłuszczowej. Kulę taką warto wyjąć z siatki, ażeby uniemożliwić ptakom zaczepienie się pazurami o nią - może się to dla nich źle skończyć.

Pożywienie

W trakcie okresu lęgowego pożywieniem dzięcioła dużego są głównie najróżniejsze owady i ich larwy, które wydobywa z kory drzewa za pomocą swojego dzioba oraz długiego, nitkowatego języka, o wiele dłuższego, aniżeli długość dzioba ptaka. Jego powierzchnia pokryta jest lepką śliną, zakończony jest ponadto drobnymi haczykami działającymi niczym harpun - dzięcioł za ich pomocą jest w stanie wyciągnąć pokarm nawet z głębokich korytarzy wydrążonych w drewnie. Niezwykła jest sama anatomia języka dzięcioła, ponieważ owija się on… wokół jego czaszki - nad oczami, sięgając aż do karku ptaka. Ma to na celu ochronę mózgu, kiedy dzięcioł uderza dziobem w drzewo. Można rzec, że to jego naturalny amortyzator. Jesienią i zimą, gdy dostęp do bezkręgowców jest ograniczony, dzięcioł włącza do swojej diety także nasiona sosen i świerków oraz różne owoce. Jest to także pora, kiedy można spotkać go w karmnikach, gdzie chętnie skorzysta z wywieszonego płata słoniny, kul tłuszczowych czy orzechów. Zdarza mu się zjadać ptasie jaja i pisklęta, na przykład w wyniku wydziobania otworu w drewnianej budce lęgowej. Dzięcioły znane są również z umieszczania szyszek w szczelinach kory lub rozwidleniach gałęzi - są to tak zwane kuźnie. Są one tam obierane z łusek, by można z nich następnie wybrać nasiona. Kiedy dzięcioł stara się zerwać szyszkę, potrafi siedzieć na cienkich gałązkach zwisając głową w dół.

Rozmnażanie

Okres lęgowy dzięciołów dużych trwa od kwietnia do czerwca, kiedy to para ptaków wyprowadza jeden lęg w roku. Są one terytorialne przez cały rok i zajmują zazwyczaj obszar o wielkości około 5 ha. Są monogamiczne w trakcie danego sezonu lęgowego, jednakże pomiędzy nimi nierzadko zmieniają swoich partnerów - nie wiążą się ze sobą na długi okres czasu. Gniazda zakładają w dziuplach, które same wykuwają swoimi dziobami w pniach lub bocznych konarach drzewa, na wysokości do 20 m nad ziemią, przy czym najchętniej wybierają te drzewa, których drewno jest uszkodzone. Uważa się, że ptaki są w stanie dokonać wyboru odpowiedniego drzewa za pomocą swojego bębnienia w nie, a następnie nasłuchiwania brzmienia - drewno o różnym stopniu twardości i gęstości inaczej przenosi dźwięk. Średnica otworu wykutej przez nie dziupli wynosi około 5 cm, a samo kucie trwa od dwóch do trzech tygodni. Jest ona głęboka na około 2,5 do 3,5 cm nie jest wyściełana, jaja składane są bezpośrednio na trocinach i odłamkach drewna wpadających do dziupli podczas jej wykuwania. Dzięcioły rzadko zasiedlają stare dziuple i najczęściej co roku wykuwają nowe, mogą korzystać także ze skrzynek lęgowych.

Okres lęgowy rozpoczyna samiec, który nawołuje w locie samicę i ląduje w miejscu, gdzie para potencjalnie może założyć gniazdo. Samica może następnie inicjować kopulację i nawet zdarza jej się dosiadać samca, zwykle poprzedza to faktyczne parzenie się ptaków. Na przełomie kwietnia i maja samica dzięcioła dużego składa od 4 do 7 białych, połyskujących jaj o grubej skorupce. Są one wysiadywane przez oba ptaki z pary przez około 12 dni, pisklęta, które się z nich wyklują są typowymi gniazdownikami. Są niezwykle hałaśliwe i odzywają się niemalże nieprzerwanie, zdradzając tym swoją obecność. Przez około trzy tygodnie przebywają w gnieździe, przy czym młode często naprzemiennie wyglądają ze swojej dziupli i czekają, aż dorosłe ptaki przylecą je nakarmić. Młode osobniki są dokarmiane także po opuszczeniu gniazda, przez ten czas pozostają blisko niego. Okres ten trwa około 10 dni, po tym czasie młode się usamodzielniają. Dojrzałość płciową osiągają po ukończeniu pierwszego roku swojego życia, jeżeli uda im się uniknąć chorób, drapieżników i innych zagrożeń, jakie na nie czyhają, mogą dożyć nawet do 10 lat.

 Młody osobnik dzięcioła dużego z czerwonym czubkiem głowy.

Pozostałe informacje

W przeciwieństwie do ptaków wróblowych, dzięcioły nie śpiewają - dźwięk ten zastępuje bębnienie o korę drzewa. Zachowanie to służy oznajmieniu innym osobnikom o zajęciu danego terytorium i gotowości do jego obrony, a także do przywabiania partnerów. Są to szybko powtarzane uderzenia dziobem, a w celu wzmocnienia efektu ptaki bębnią najchętniej w spróchniałą korę, pod którą znajduje się pusta przestrzeń, działająca jak pudło rezonansowe - dźwięk roznosi się lepiej. Przy braku takiego miejsca dzięcioły bębnią w blaszane elementy dachów czy latarni ulicznych. Wspinając się po pniu wydaje pojedyncze, ciche piski “kik - kik”, w przypadku podekscytowania lub spłoszenia jest to seria znacznie szybszych, głośniejszych pisków.

W Polsce dzięcioł duży jest gatunkiem licznym i pospolitym, jednakże objętym ścisłą ochroną gatunkową.