Gil - czerwonobrzuchy symbol zimy
Gil to jeden z tych ptaków, o których wielu z nas słyszało, ale zdecydowanie mniej osób widziało go na własne oczy. Zapewne większość z nas uczono w szkole o tym, że jest to jeden z gatunków przylatujących do Polski na zimę, a także o tym, że posiada on czerwony brzuszek. Czy ta wiedza, przekazywana nam w czasach naszego dzieciństwa, jest faktycznie zgodna z prawdą? Czy jest to ptak, którego możemy spotkać w naszym kraju wyłącznie zimą, czy też możliwe jest spotkanie go również o innych porach roku? Czy wszystkie osobniki mają słynne, czerwone brzuchy, czy jest to cecha dotycząca wyłącznie części ptaków?
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA I ZASIĘG WYSTĘPOWANIA
Gil (Pyrrhula pyrrhula) jest niewielkim gatunkiem ptaka śpiewającego należącego do rodziny łuszczaków - i jest jednym z największych jej przedstawicieli w Polsce. Pomimo bycia dość znanym gatunkiem, nie należy do najpospolitszych ptaków w naszym kraju, lokalnie bywa uznawany za średnio licznego. Ma szeroki zasięg występowania, który rozciąga się przez całą Europę i Azję - zasiedla jednak głównie tereny położone w północnej części tych kontynentów - w strefie klimatu umiarkowanego, a granicami jego obszaru występowania są Kamczatka, obie Koree i Japonia. Południową granicę jego zasięgu stanowią natomiast Półwysep Iberyjski, Apeniński, Grecja, Turcja, północne krańce Iranu oraz rejony Azji Środkowej, aż do Afganistanu. Nie spotkamy go natomiast w Afryce.
Samiec Gila
PREFEROWANE ŚRODOWISKO
Gile zamieszkują głównie tereny porośnięte gęstymi lasami, przy czym wybierają zarówno tereny wilgotne z drzewostanem iglastym lub mieszanym, jak i bory świerkowe i jodłowe. Zasiedla także różne zadrzewienia, takie jak sady, ogrody czy cmentarze i miejskie parki. Gatunek ten unika natomiast przestrzeni otwartych i bezdrzewnych, na przykład pól. Wiosną i latem ptaki te są zdecydowanie bardziej skryte i ukrywają się w leśnych gęstwinach - pomimo barwnego upierzenia, nie zwracają na siebie większej uwagi. Zimą, w poszukiwaniu pożywienia odwiedzają różne siedliska, także centra dużych miast i przydomowe karmniki. Wówczas tworzą nieliczne stadka i stają się zdecydowanie bardziej widoczne.
WYGLĄD
Gil jest ptakiem zbliżonym swoją wielkością do wróbla, długość jego ciała wynosi od 15,5 do 17,5 cm, z czego 6 do 7 cm stanowi jego ogon. Rozpiętość skrzydeł u tego gatunku to około 22 do niemalże 30 cm u największych przedstawicieli gatunku. Waga różnych osobników waha się od 27 do 38 g - ważą więc one mniej więcej tyle, co wróble. Gil ma jednak zdecydowanie bardziej krępą sylwetkę, z wydatną piersią i dużą głową, przez co sprawia wrażenie ptaka bardziej masywnego, aniżeli inne gatunki podobnej wielkości. Ptaki te mają czarny czubek głowy, a kolor ten rozciąga się następnie na czoło i kantarek, dosięgając gardła. Tęczówki oczu gila są brązowawe, nie jest to gatunek, u którego obrączka oczna jest wyraźnie zaznaczona. Dziób u tych ptaków jest stosunkowo krótki i gruby, o stożkowatym kształcie, koloru czarnego lub ciemnoszarego. Najbardziej znaną cechą charakteryzującą gila jest jego czerwony lub czerwonoróżowy brzuch - kolor ten ponadto rozciąga się na jego gardło oraz policzki. Cechę tę dostrzec możemy jednak wyłącznie u samców tego gatunku - dymorfizm płciowy u tych ptaków jest bowiem mocno zaznaczony. Grzbiet samca jest niebieskawoszary. W przeciwieństwie do wielu innych przedstawicieli rodziny łuszczaków, gile w wyniku pierzenia nie przybierają upierzenia spoczynkowego.
Samicę gila rozpoznać można po znacznie bledszej piersi, aniżeli występuje u samca - w przypadku płci pięknej jest ona bowiem w odcieniach bardziej matowych - brązu, szarości, z różowawym lub brzoskwiniowym nalotem. Także kolor grzbietu samicy, podobnie jak ma to miejsce w przypadku koloru brzucha, gardła i policzków, jest bledszy, aniżeli u samca - jest bardziej poszarzały, z wyraźnie widocznymi brązowymi tonami. U obu płci długie (dłuższe niż u wróbla) skrzydła są czarne, przechodzi przez nie jedna, szeroka pręga w kolorze białym lub białoszarym. Podogonie oraz kuper są wyraźnie białe, zarówno kuper jak i pasek skrzydłowy mocno rzucają się w oczy u lecących ptaków. Ogon gili jest długi, niebieskoczarny, bez obrzeżeń w innym kolorze. Nogi u tego gatunku są w podobnym odcieniu do jego oczu - są brązowawe. Młode osobniki są bardzo podobne do dorosłych samic, jednakże różnią się od nich bardziej beżową, a nie białą pręgą na skrzydle, a także, przede wszystkim - brakiem czarnej czapeczki na głowie - czubek głowy młodego gila ma kolor zbliżony do koloru jego grzbietu. Dopiero po jesiennym pierzeniu, które ma miejsce we wrześniu lub październiku, przybierają one barwy dorosłych osobników.
Samica Gila
POŻYWIENIE
Gile, podobnie jak na przykład wróble, należą do szeroko pojętych ziarnojadów - głównym składnikiem ich pożywienia są różne nasiona. Preferuje zwłaszcza nasiona drzew i leśnych krzewów, takich jak na przykład dzika róża. Chętnie zjada pączki drzew i ich młode pędy, a także charakterystyczne nasiona klonu, zwane skrzydlakami. Nie pogardzi także owocami, zwłaszcza suchymi i mięsistymi, z których wydłubują pestki i nasiona - jarzębiną, głogiem czy czereśniami. Te drzewa, oraz brzozy, olchy czy dęby zwabiają się do parków i ogrodów. Żeruje głównie na drzewach i w wyższych partiach krzewów, jednakże niepewnie czuje się na cienkich łodyżkach i gałązkach, dlatego nasiona chwastów nie należą do częstych urozmaiceń jego diety. Zimą, w poszukiwaniu pożywienia, częściej zlatuje na ziemię. Wówczas zdarza im się także odwiedzić karmniki w celu spożywania ziaren.
W przeciwieństwie do niektórych ptaków, w skład menu których wchodzą owoce, takich jak różne gatunki drozdów i pokrzewek, gile nie spożywają mięsistej części owocu, a ukryte w nich nasiona. Dzięki swojemu krótkiemu, mocnemu dziobowi są one w stanie umiejętnie oddzielić od siebie obie części owocu, by następnie rozłupać nim wydobyte z niego nasiono i połknąć je. Wraz z końcem zimy ubywa nasion i owoców, które stanowią podstawę pożywienia gila o tej porze roku, wówczas coraz częściej zaczynają one wyszukiwać pączków drzew liściastych. Pod koniec wiosny gil często żeruje na ziemi, skąd zbiera nasiona między innymi mniszka lekarskiego. Na ogół nie spożywa owadów, zdarza mu się jednak spożyć je przypadkowo podczas pożywiania się owocami. Wchodzą one jednak w skład diety piskląt, podobnie jak ślimaki czy pająki, jednakże jej podstawą, podobnie jak w przypadku dorosłych osobników, są drobne nasiona.
ROZMNAŻANIE
Gile w trakcie roku wyprowadzają najczęściej dwa, rzadko trzy lęgi, jednakże ich okres lęgowy zaczyna się stosunkowo późno - pierwszy lęg przeprowadzają bowiem w maju. Są monogamiczne, a więc w trakcie sezonu lęgowego pozostają wierne swojemu partnerowi i nie łączą się z innymi osobnikami. Gatunek ten lęgnie się najczęściej na terenach leśnych, często w sąsiedztwie wód - jezior, strumieni czy górskich potoków, jednakże coraz częściej zdarza im się także gniazdować w miejskich parkach czy ogrodach, gdzie na miejsce lęgu wybierają głównie ozdobne rośliny iglaste, takie jak cis czy tuja. Najczęściej jednak zakłada gniazdo na drzewach iglastych - świerkach, jodłach czy jałowcach, w leśnych gęstwinach. Gniazdo gila jest dobrze osłonięte, ulokowane jest zazwyczaj w rozwidleniu gałęzi, około 1,5 m nad ziemią. Buduje je wyłącznie samica, samiec w tym czasie jedynie dotrzymuje jej towarzystwa.
Gniazdo tego gatunku przybiera kształt czarki, którą ptaki budują między innymi z suchych liści, łodyg różnych roślin, gałązek drzew iglastych, a także mchów i traw. Jego wyściółkę stanowią natomiast mchy, korzonki, a także wplatana gdzieniegdzie zwierzęca sierść lub włosie, np. saren czy zajęcy. Samica składa w maju od 4 do 7 bladoniebieskich jaj z nielicznymi czerwonymi lub brązowymi plamkami. Są one nieco wydłużone, a ich wysiadywaniem, które rozpoczyna się po zniesieniu ostatniego jaja w lęgu, zajmuje się wyłącznie samica. Trwa ono około dwóch tygodni, a po tym okresie wykluwają się pisklęta, które są troskliwie karmione przez oboje rodziców. Gile należą do gniazdowników, co oznacza, że ich pisklęta wykluwają się nagie, ślepe i bezbronne - po kolejnych dwóch tygodniach młode opuszczają gniazdo, jednak przez pewien czas (dwa do trzech tygodni) pozostają one jeszcze dokarmiane przez rodziców, najczęściej przez samca.
Gile najłatwiej zaobserwować jest zimą
POZOSTAŁE INFORMACJE
Gile należą do cichych ptaków, ich głos to głównie pojedyncze, melancholijne gwizdy - “diu - diu - diu” lub poćwierkiwania. To, co jest warte wspomnienia to fakt, że jest to gatunek, u którego śpiewają także samice - jest to zachowanie nieczęsto spotykane u ptaków, cechujące jedynie niektóre gatunki.
Są to ptaki uważane za stosunkowo spokojne - ich ruchy są dość powolne i sprawiają wrażenie wyważonych. Uchodzą również za gatunek skryty i dość płochliwy - zwłaszcza w okresie lęgowym, zimą natomiast można je czasem obserwować z dość bliskiej odległości. Wiele ptaków migruje zimą na południe, do Polski przylatują wtedy osobniki z północno - wschodniej Europy.
Gile, częsty widok na świątecznych pocztówkach i kartkach, objęte są w Polsce całkowitą ochroną gatunkową.
