Wróbel - nie taki zwyczajny elemelek
Któż z nas nie zna poczciwych wróbli, których w naszych miastach zawsze było dużo, których wesołe poćwierkiwanie słychać było każdego dnia, i które po prostu żyły swoim życiem, gromadząc się w przydomowych krzaczkach? Kiedy wyjrzałeś przez okno i zobaczyłeś, że grupa tych maluchów kąpie się w piasku, mogłeś być pewny, że wkrótce będzie padać deszcz - zupełnie, jakby miały wbudowany jakiś niewidzialny pogodowy radar. Ile jest w tym prawdy? A może to zwyczajny mit, jakich wiele można usłyszeć? Czy wróble chętnie korzystają z karmników dla ptaków, a jeśli tak, to czym się w nich żywią? Co umożliwia im spożywanie twardych nasion? Tego, oraz innych rzeczy, dowiesz się z niniejszego artykułu.
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA I ZASIĘG WYSTĘPOWANIA
Wróbel (Passer domesticus) to niewielki ptak śpiewający należący do rodziny wróblowatych - w Polsce zaobserwowano cztery ich gatunki. Jest on przy tym najpospolitszym przedstawicielem swojej rodziny w Polsce, zalicza się również do pięciu najliczniejszych gatunków lęgowych naszego kraju. Jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych gatunków na świecie, zamieszkuje bowiem wszystkie kontynenty na naszej planecie, z wyjątkiem Antarktydy. Pierwotnie był to ptak zasiedlający półpustynie i stepy Półwyspu Arabskiego i Azji Mniejszej, jednakże dzięki rozwojowi rolnictwa skolonizował ludzkie osiedla. Za naturalny zasięg jego występowania uważa się obecnie całą Europę i większość Azji, oraz północną część Afryki, został natomiast introdukowany do obu Ameryk, Nowej Gwinei, Australii i Nowej Zelandii.
Samiec wróbla w upierzeniu godowym.
PREFEROWANE ŚRODOWISKO
Wróble pierwotnie związane były ze środowiskami trawiastymi, bezdrzewnymi, do dzisiaj zresztą pomimo kolonizacji niemalże całego świata, nie zajęły one terenów leśnych, w tym tropików, unikają także tundry i pustyń. Dzięki zasiedleniu ludzkich osiedli znacznie poszerzyły swój zasięg występowania - dzisiaj rzadko mają one kontakt z naturalnym, nieprzekształconym przez człowieka środowiskiem. Spotkać je można na terenach polnych, gdzie często żerują na różnych uprawach, jednakże najczęściej trzymają się blisko ludzkich siedzib, wybierając tereny miejskie - parki, ogrody, skwery, także osiedlowe blokowiska, jeżeli są tam w stanie znaleźć źródło pożywienia, a także miejsce do schronienia się i odbycia lęgów.
WYGLĄD
Wróbel to ptak, którego długość ciała wynosi od 16 do 18 cm, przy czym 5 do 6 cm przypada na jego ogon, natomiast rozpiętość jego skrzydeł waha się od 19 do 25 cm u największych osobników. Masa ciała tego gatunku wynosi od 20 do niemalże 40 g, średnio jest to około 30 g. Samice najczęściej są lżejsze od samców, a młode osobniki są jeszcze mniejsze. Wróbel jest gatunkiem, u którego występuje dość wyraźny dymorfizm płciowy, co oznacza, że samce różnią się wyglądem od samic. Samiec ma charakterystyczny szary czubek głowy, tworzący tak zwaną “czapeczkę”, zaś pod nią od oka ptaka rozciąga się pas brązowokasztanowych piór okalających brudnobiały lub szarawy policzek i pokrywy uszne ptaka. Oko jest ciemne, łączy się z dziobem poprzez czarny pasek oczny - kantarek. Za okiem widoczna jest niewielka biała plamka, u części osobników obecna jest także mała brewka. Dziób wróbli, krótki i mocny, o stożkowatym kształcie, u samców w okresie lęgowym jest czarny, natomiast poza nim - jaśniejszy (jak całe jego upierzenie), brązowoszary, z żółtawą dolną żuchwą. Także gardło samca wróbla jest czarne, jego śliniak rozlewa się także na pierś, co staje się widoczne zwłaszcza w okresie lęgowym. Badania wykazały, że czarna plama rozszerza się wraz z wiekiem ptaka, jej wielkość świadczy także o kondycji i jego pozycji w hierarchii grupy.
Samica jest ubarwiona znacznie skromniej aniżeli samiec - szarość na czubku jej głowy jest znacznie mniej widoczna, lub zastąpiona bardziej brązowoszarymi odcieniami. Nie występują u niej również kasztanowe tony upierzenia, zastąpione jaśniejszymi barwami, z odcieniami beżu. Nad okiem samicy rozciąga się dość wyraźna, jasna brew, natomiast jej policzek jest podobny jak u samca lub nieco jaśniejszy, z odcieniami brązu i beżu, kolor ten płynnie przechodzi na gardło i pierś ptaka. Dziób samicy jest brązowoszary, z żółtawą dolną żuchwą, jedynie w okresie lęgowym u niektórych osobników może stać się ciemniejszy. Odcień jej grzbietu jest szarobrązowy, z dość wyraźnie zaznaczonymi jaśniejszymi i ciemniejszymi smugami. Podobny wzór w swoim upierzeniu mają także samce, jednakże u nich występują cieplejsze, brązowokasztanowe odcienie. U obydwu płci spód ciała jest brązowoszary, natomiast plecy, kuper i górna część ogona są w przeważającej części szare, pozostała część ogona jest głównie brązowa, także jego obrzeżenia są brązowe. Nogi wróbli są brązowe lub różowawe. Młode osobniki po opuszczeniu są podobne do samic, często jeszcze jaśniejsze, z wyraźnymi żółtymi zajadami w kącikach dzioba.
Samica wróbla, znacznie skromniej upierzona.
POŻYWIENIE
Stosunkowo gruby, krótki dziób wróbli wskazuje na to, że mamy tutaj do czynienia z ptakami, które należą do ziarnojadów - przeważającą część ich diety stanowią najróżniejsze nasiona. Spożywają zarówno nasiona dzikich roślin, takich jak różne zioła, trawy czy chwasty, jak i roślin uprawianych przez ludzi, głównie zbóż. Wiosną w skład diety wróbli wchodzą również pączki roślinne, a także kiełki. Swojego pokarmu szukają zarówno na ziemi, jak i w roślinności - pośród gałęzi drzew i krzewów. Wróble nauczyły się również korzystać z wyrzucanych przez człowieka resztek, przez co często można je spotkać na przykład w okolicach lokali gastronomicznych. Nie pogardzą one także różnymi owocami, na przykład wiśniami w sadzie, czy jagodami, które w okresie jesienno - zimowym stają się dla nich ważnym elementem ich diety.
Wróble do trawienia wielu składników swojej diety potrzebują tak zwanych gastrolitów - drobnych kamieni i ziaren piasku, celowo przez nie połykanych. Dzięki intensywnym i rytmicznym skurczom mięśni żołądka, oraz ocierającym się o siebie i pokarm gastrolitom, które dzięki temu rozgniatają twardsze elementy pożywienia, wróble są w stanie je strawić. Spożywają one również pokarm zwierzęcy, głównie owady i ich larwy. Zimą chętnie korzystają z karmników - wybierają w nich najróżniejszy pokarm - począwszy od resztek chleba, przez różne nasiona, głównie łuskane czy płatki owsiane. Ich dziób nie jest na tyle mocny, by rozłupać na przykład skorupę orzecha - toteż wróble raczej na nich nie żerują, skubią jedynie mocno rozdrobnione okruchy. Nie pogardzą również pożywieniem bogatym w tłuszcze - takimi jak kawałki słoniny czy smalcu oraz kule tłuszczowe.
ROZMNAŻANIE
Wróbel w okresie lęgowym wyprowadza średnio trzy lęgi, okres lęgowy tego gatunku trwa od kwietnia do sierpnia. Należy on do gatunków monogamicznych, co oznacza, że łączy się w parę z tylko jednym partnerem, nierzadko na kilka lat, a nawet na całe życie. Wróble budują swoje gniazda głównie w różnych dziurach i szczelinach, zwłaszcza tych pochodzenia antropomorficznego, takich jak okapy dachów. Zdarza im się zakładać je również w latarniach ulicznych, a także różnych budynkach, takich jak fabryki i magazyny. Gatunek ten potrafi zagnieździć się również w piaszczystym klifie czy dziupli drzewa - obu przypadkach wybiera głównie gniazda wybudowane przez inne gatunki. Ptaki te nierzadko lokują swoje domy w ścianach gniazd bocianów czy ptaków drapieżnych, zajmują również te budowane przez człowieka dla innych gatunków, na przykład jerzyków czy oknówek.
Gniazda wróbla mają najczęściej kształt zbliżony do kuli z bocznym wejściem, zbudowane są one głównie ze słomy, siana, różnych traw czy liści. Wyściółkę gniazda stanowią ptasie pióra i inne miękkie elementy. Samica znosi średnio od 4 do 6 jaj, które przybierają różną barwę, od białej, przez niebieskawobiałą, do zielonkawej, mają gęste plamkowanie w kolorze szarym lub brązowym. Jaja wysiadywane są głównie przez samicę, a okres inkubacji jest stosunkowo krótki, wynosi najczęściej około 12 do 14 dni. Młode wróble są typowymi gniazdownikami - wykluwają się nagie, ślepe i całkowicie bezbronne. Są karmione przez oboje rodziców i bardzo szybko, bo już po 4 - 5 dniach otwierają oczy, a po około tygodniu na ich ciele pojawiają się pierwsze zalążki piór. Opuszczają gniazda po około dwóch tygodniach od wyklucia, następnie powoli się usamodzielniają, przez około 10 dni są jeszcze dokarmiane przez rodziców.
Młody wróbel na polskiej plaży.
POZOSTAŁE INFORMACJE
Wróble znane są głównie ze swojego głosu kontaktowego, głośnego ćwierkania, ptaki wydają go by się wzajemnie nawoływać, a samce w ten sposób oznajmiają zajęcie gniazda lub chęć sparowania się. W okresie lęgowym głos ten jest szybszy i powtarza się - wówczas ćwierkanie staje się jego śpiewem, mało rytmiczną godową pieśnią.
Wyczulone są one na pewne zmiany środowiskowe - dawniej mówiło się, że ich kąpiele piaskowe są zwiastunem deszczowej pogody, i jest w tym trochę prawdy. Wraz ze wzrostem wilgotności powietrza obecne w ich piórach pasożyty mogą łatwiej się w nich przemieszczać, a one same stają się bardziej lepkie i podatne na zabrudzenia. Kąpiele piaskowe ułatwiają więc wróblom zachowanie higieny.
Pomimo faktu bycia ptakiem pospolitym, jest w Polsce objęty całkowitą ochroną gatunkową.
