Bogatka - klejnot polskich karmników
Przechadzając się zimą ulicami i chodnikami miast do naszych uszu dobiega ochrypłe krakanie gawronów i skrzeczenie srok, gdzieniegdzie pokrzykują mewy. Słychać także typowy zgiełk miasta - wszędzie głośne samochody, wiecznie spieszący się ludzie, a w powietrzu czuć smog. W całym tym zamieszaniu naszej uwadze umyka to, co jest na wyciągnięcie ręki. Przez kakofonię dźwięków próbują się przebić weselsze tony…
“Tsi - tsi - dee, tsi - tsi - dee”.
Na gałązce pobliskiego drzewa zręcznie balansuje mały ptaszek ze ślicznym, żółtym brzuszkiem i czarną główką. No tak, sikorka, a nawet kilka sikorek, bo zazwyczaj nie występują w pojedynkę. W czasach Twojej młodości zapewne dokarmiałeś je w swoim karmniku. Ale czy to po prostu sikorki, czy może mają one jakąś inną swoją nazwę?
OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA I ZASIĘG WYSTĘPOWANIA
Ptaki, o których mowa to bogatki (Parus major), które pomimo swoich niewielkich rozmiarów, są największymi przedstawicielami rodziny sikor w Polsce, a także w całej Europie. Są one również najpospolitszymi sikorami w naszym kraju i zaliczają się do pięciu najliczniejszych gatunków lęgowych spośród wszystkich przedstawicieli polskiej awifauny. Jest to gatunek szeroko rozpowszechniony, jego zasięg występowania obejmuje bowiem, oprócz Europy, także część terenów Bliskiego Wschodu, Azji Środkowej aż do Mongolii oraz północno - zachodnie krańce kontynentu afrykańskiego, wszędzie jest uważany za ptaka pospolitego.
Bogatka myszkująca wśród opadłych liści.
PREFEROWANE ŚRODOWISKO
Sikory te nie są zbyt wymagające środowiskowo, zamieszkują bowiem najróżniejsze tereny leśne i zadrzewienia, zarówno na terenach polnych, jak i w miastach. Chętnie zasiedlają obszary znajdujące się w sąsiedztwie ludzkich siedzib, takie jak parki, ogrody czy sady, jednakże znaleźć je można nawet w małych grupach krzewów, na terenie miejskich skwerów czy zieleńców, a nawet wewnątrz osiedlowych blokowisk. Innymi słowy, napotkanie ich w miastach nie powinno nastręczać nam praktycznie żadnych trudności. Jest to gatunek, który uległ pewnego rodzaju synantropizacji, a więc przystosował się do życia w środowisku zmienionym przez człowieka.
WYGLĄD
Bogatka jest ptakiem nieznacznie mniejszym od wróbla, długość jej ciała wynosi bowiem od 12,5 do około 15 cm, natomiast rozpiętość skrzydeł bogatki to nieco powyżej 20 cm, do 25 u największych osobników. Masa ciała tej sikory waha się pomiędzy 14 a 22 g. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech wyglądu bogatki jest jej czarna głowa (jedynie policzek i pokrywy uszne są białe) z granatowym połyskiem na jej czubku (u samic pióra są bardziej matowe), czarna jest również szyja sikory. Kolor ten rozlewa się także na gardło, tworząc dość okazałej wielkości krawacik, który rozciąga się następnie przez środek piersi i brzucha. U samca jest on szeroki, wyraźnie zarysowany, dociera aż do podogonia, natomiast u samicy węższy i miejscami przerywany, kończy się najczęściej w połowie brzucha. Z tyłu głowy, na karku sikor możemy zaobserwować niewielką, białawą plamkę, który to kolor następnie przechodzi w odcienie zielonkawożółte i płynnie zlewa się z grzbietem. Dziób bogatki przystosowany jest do zbierania owadów, jest cieńszy aniżeli u ziarnojadów - w kolorze ciemnoszarym do czarnego. Młode ptaki są jaśniejsze, o mniej intensywnych barwach - ich policzek jest raczej w odcieniu brudnej bieli lub bladej żółci.
Bogatka jest jedną z dwóch polskich sikor cechujących się żółtym brzuchem, drugą jest modraszka. U samców kolor tego brzucha jest również bardziej intensywny, cytrynowożółty, aniżeli u samic. Uważa się, że im bardziej nasycony jest kolor żółci na brzuchu samca bogatki, tym bardziej jest on atrakcyjny dla płci pięknej. Barwa ta jest wynikiem wyższego stężenia organicznych pigmentów pobieranych z pożywienia - karotenoidów. Intensywniejsza barwa brzucha samca jest więc oznaką tego, że ptak jest dobrze odżywiony i, co z tego wynika - jest dobrym kandydatem na ojca. Grzbiet u dorosłych osobników jest zielonkawy, najczęściej w kolorze oliwkowym, u dorosłych samców może on natomiast przybierać odcień mszystej zieleni. Zarówno kolor brzucha, jak i grzbietu, jest bledszy u osobników młodocianych. Skrzydła bogatki są granatowoniebieskie, jednakże możemy na nich zauważyć biały pasek, nazywany paskiem pokrywowym - tworzą go w rzeczywistości białawe zakończenia piór. Także ogon bogatki jest niebieskawoszary, biało obrzeżony. Nogi bogatek również są szaroniebieskie, dość długie i silne, dzięki czemu ptaki mogą zręcznie poruszać się nawet po najcieńszych gałązkach w gęstwinie drzew i krzewów.
Bogatkę spotkać możesz praktycznie wszędzie, nawet w centrum wielkiego miasta. Na zdjęciu samiec z czarną smugą sięgającą aż do podogonia.
POŻYWIENIE
Bogatki należą do ptaków owadożernych, głównym składnikiem ich diety są bezkręgowce - zjadają je w każdej postaci. Żerują najczęściej na drzewach, gdzie wybierają pokarm z cienkich gałązek. Za pomocą swojego dzioba potrafią odrywać małe kawałki kory, by dostać się do ukrytych pod nimi jaj owadów i ich larw, pokarmu poszukują także w szczelinach pomiędzy gałęziami. Sikora ta jest uważana za oportunistę pokarmowego - oznacza to, że poszukuje pożywienia możliwie najmniejszym nakładem swoich własnych sił, zwłaszcza zimą, kiedy trudniej jest o zachowanie niezbędnej do przeżycia energii. To właśnie to sprawia, że jest to chyba najczęstszy gość w polskich karmnikach - taka opcja jest dla tych ptaków po prostu korzystniejsza, niekoniecznie zaś oznacza niemożność znalezienia przez nie innego źródła pokarmu.
Poszukiwanie go zimą na własną rękę wymaga od ptaka większego wysiłku, aniżeli spożycie tego, który został pozostawiony przez ludzi. Bogatka nie jest wyspecjalizowana w zdobywaniu tylko jednego rodzaju pożywienia, dlaczego nie ma większych problemów z przestawieniem się zimą na dietę znacząco różniącą się od tej, którą preferuje w cieplejszych miesiącach. W karmnikach chętnie zjada różne nasiona (np. słonecznika, które rozłupuje swoim dziobem, przytrzymując je nogami) oraz tłuszcze w postaci słoniny czy smalcu. Jeżeli ma taką możliwość, wybierze do spożycia orzechy włoskie, które są bardziej kaloryczne od wyżej wspomnianych pokarmów oraz zawierają wiele składników odżywczych, takich jak białko i tłuszcze roślinne. W okresie jesienno - zimowym w skład ich pożywienia wchodzą również różne jagody.
ROZMNAŻANIE
Okres lęgowy, podczas którego bogatka wyprowadza dwa lęgi, rozpoczyna się w marcu, kiedy to ptaki łączą się ze sobą w pary.. Gatunek ten należy do dziuplaków, jednakże na swoje miejsce lęgów wybiera również inne miejsca, w tym pochodzenia antropogenicznego (czyli powstałych w wyniku działalności człowieka), takie jak budki lęgowe, słupki ogrodzeniowe czy skrzynki na listy. Gniazdo buduje z różnych gatunków mchu i traw, oraz innych włókien roślinnych - wije z nich konstrukcję w kształcie miseczki - okrągłą, z wyraźnym zagłębieniem w środku, w którym zostają złożone jaja. Do wyścielenia gniazda ptaki używają piór i puchu oraz włosia i sierści innych zwierząt. Nierzadko do wyściółki wplatają także wełniane nitki, co może być niebezpieczne dla nich - taka nitka może łatwo oplątać się wokół nogi ptaka i uwięzić go.
Pierwsze jaja pojawiają się najczęściej pod koniec kwietnia, wówczas samica składa od kilku do kilkunastu jaj, które są białe, pokryte rdzawymi plamkami. Bogatki składają tak dużo jaj, by zrekompensować ewentualne straty w lęgach - przeżywalność młodych nie jest bowiem zbyt wysoka. Jaja wysiadywane są przez około 12 do 15 dni, wyłącznie przez samicę. Pisklęta bogatki to typowi gniazdownicy, gdy wykluwają się z jaj są zupełnie nagie, ślepe i całkowicie bezbronne - są karmione przez oboje rodziców, którzy by wyżywić swoją gromadkę potrafią wykonać ponad 1000 lotów do swojego gniazda w ciągu jednego dnia. Młode spędzają w nim od 16 do 22 dni, a po jego opuszczeniu jeszcze przez tydzień do dwóch przebywają w towarzystwie swoich rodziców i są przez nich dokarmiane, potem się usamodzielniają.
Młoda bogatka ma mniej wyraziste barwy, aniżeli dorosłe osobniki.
POZOSTAŁE INFORMACJE
Bogatki mają niezwykle bogaty repertuar dźwięków, u tego gatunku zarejestrowano bowiem ponad 200 rodzajów głosów. Śpiew samca jest dość prosty, lecz bardzo dźwięczny i donośny, to powtarzane wielokrotnie dwu lub trzysylabowe motywy, które można zapisać fonetycznie na przykład jako “tsi - tsi - dee” lub “ci - ci - bej”. Sikory te mogą również wydawać odgłosy podobne do zięb, a także naśladować głosy kontaktowe innych gatunków ptaków wróblowatych, na przykład sikor ubogich czy pierwiosnków.
Są to ptaki w większości osiadłe, migracji podejmują się jedynie osobniki młode, poszukujące nowych terenów do osiedlenia, oraz z bardziej północnych populacji - zimą do Polski zalatywać mogą ptaki ze Skandynawii czy krajów bałtyckich. Bogatki tworzą wówczas duże stada, często mieszane z innymi ptakami podobnej wielkości, takimi jak pełzacze czy raniuszki, oraz inne gatunki sikor.
Pomimo faktu bycia ptakiem pospolitym, jest w Polsce objęta całkowitą ochroną gatunkową. Jest obecna w polskiej kulturze, będąc między innymi bohaterką książki Cecylii Lewandowskiej “Bogatki z jabłoniowej dziupli”.
Przeczytaj także:
