Jemiołuszka - barwny gość z północy

Gdy nadejdą mroźne, śnieżne zimy, wiele gatunków ptaków odbywających lęgi w Polsce znajduje się tysiące kilometrów stąd - w tak zwanych ciepłych krajach. Dla większości z nich są to państwa leżące w Afryce, część wybiera kierunek azjatycki, a jeszcze inne decydują się na krótszą podróż na południe Europy. Trudno wyobrazić sobie, by nasz kraj mógł być uznawany przez jakieś gatunki za ten “ciepły”. A jednak. Istnieje kilka gatunków ptaków, dla których Polska jest właśnie takim zimowiskiem, cieplejszym o tej porze, aniżeli ich miejsca lęgowe.

 

OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA I ZASIĘG WYSTĘPOWANIA

Jednym z takich zimowych gości jest jemiołuszka (Bombycilla garrulus), będąca jedynym przedstawicielem swojej rodziny w naszym kraju. Jest gatunkiem zamieszkującym obszary położone na północnej półkuli naszej planety, przy czym jej zasięg występowania obejmuje zarówno zachodnią jak i wschodnią Palearktykę, jak i północne tereny Ameryki Północnej. Jej lęgowiska znajdują się w Skandynawii, północnej Rosji i Syberii w Europie i Azji, a także na Alasce i w Kanadzie sięgając do Zatoki Hudsona, jest to więc ptak związany z najbardziej na północ położonymi terenami. Po odbyciu lęgów migruje w kierunku południowym - do środkowej i zachodniej Europy, docierając też na Bałkany, oraz do Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Jemiołuszka jest zatem gatunkiem, który nie lęgnie się w Polsce.

 

 Niech nie zwiedzie Cię jej wygląd - pomimo dość egzotycznie wyglądającego upierzenia, jemiołuszka to mieszkanka dalekiej północy.

PREFEROWANE ŚRODOWISKO

Jak już zostało wcześniej wspomniane, jemiołuszki zamieszkują obszary najbardziej wysunięte na północ, zasiedlając przy tym tereny tajgi, a więc borealnych lasów iglastych, oraz lasotundry - terenu przejściowego pomiędzy tajgą, a bezdrzewnym, surowym obszarem tundry, gdzie przenikają się formacje roślinne typowe dla obu tych środowisk. To właśnie tam, a także w lasach mieszanych, zakłada swoje gniazda. Po zakończeniu okresu lęgowego tworzy stada, a na swoich zimowiskach wybiera tereny mocno zadrzewione z bogatym piętrem podszytu - poszukuje owocujących drzew i krzewów w lasach liściastych i mieszanych, a także w ogrodach, miejskich parkach i na przedmieściach.

 

WYGLĄD

Jemiołuszka jest ptakiem niewielkim, należy bowiem do rzędu ptaków wróblowych, jednakże jest większa od wróbla - jej rozmiary zbliżone są natomiast do szpaka - długość jej ciała wynosi od 18 do 23 cm. Rozpiętość skrzydeł u tego gatunku waha się, w zależności od wielkości osobnika, od 30 do 35 cm, natomiast jej waga wynosi około 55 g. Sylwetka tego ptaka jest dość krępa, wyróżnia się zaostrzonymi skrzydłami oraz gęstym upierzeniem, przez co sprawia on wrażenie dość puchatego. Najbardziej charakterystyczną cechą jemiołuszki jest czubek na jej głowie - wyraźnie zarysowany, długi i zaostrzony. Może być on składany lub rozkładany w zależności od nastroju ptaka i stanu jego zaniepokojenia - gdy czuje się zestresowany, stawia czubek do góry, w przeciwnym przypadku opada on swobodnie sięgając za potylicę. Tęczówki oczu u tego gatunku są ciemnobrązowe, otoczone czarną maską, który to kolor rozciąga się następnie na kantarek ptaka i sięga do jego dzioba. Sam dziób jest dość mocny, ciemnoszary lub czarny, czarna jest również plama na podbródku ptaka, a na podstawie jej wielkości oraz intensywności jej koloru rozpoznać można płeć konkretnych ptaków - u samców plama ta jest bardziej rozległa. Pod okiem, oraz pomiędzy kantarkiem i podgardlem jemiołuszki widoczne są niewielkie białe smugi.

 

Ogólny koloryt jemiołuszki utrzymany jest w tonach brązowoszarych, gdzieniegdzie z bardziej rdzawymi, brzoskwiniowymi lub różowymi odcieniami - pióra przy masce ptaka mają odcień zbliżony do cynamonu. Ich lotki pierwszorzędowe są czarne, część z nich zakończona jest ponadto na żółto. Na skrzydłach tych ptaków możemy wyróżnić również dwa wyraźnie zaznaczone białe paski, natomiast ich lotki drugorzędowe zakończone są czerwonymi, zrogowaciałymi płytkami o owalnym kształcie. Samce zazwyczaj mają ich więcej, aniżeli samice, a młode osobniki mogą nie mieć ich wcale. U płci męskiej płytki te często są również większe i mają bardziej intensywną barwę. Ogon jemiołuszki jest czarny i dość krótki, z żółtym obramowaniem na jego końcu, które u samców jest szersze niż u samic. Pokrywy podogonowe dość mocno kontrastują z tymże żółtym zakończeniem sterówek - są rdzawe. Nogi tych ptaków są ciemne, najczęściej czarne. Młode ptaki są w przeważającej części brązowe, z jaśniejszym, białawym spodem ciała, który jest podłużnie kreskowany. Ponadto ich podgardle jest brudnobiałe, a nie czarne jak u dorosłych osobników. Ptaków w szacie młodocianej nie spotkamy jednak w Polsce - przepierzają się one w szatę ostateczną jeszcze przed nadejściem zimy.

 

 Charakterystyczne ozdoby na skrzydle jemiołuszki - to jedyny ptak w całej Europie, który takowe posiada.

POŻYWIENIE

Jemiołuszka podczas sezonu lęgowego poluje głównie na owady, takie jak komary i różne muchówki, które zręcznie chwyta w locie. Także młode ptaki karmione są bezkręgowcami przez dorosłe osobniki. Wybór takiego typu pożywienia warunkowany jest licznym występowaniem tychże owadów w tajdze i tundrze pod koniec lata. Jesienią oraz zimą dieta tych ptaków zmienia się w znaczący sposób - podczas migracji, jak i na zimowiskach główny jej składnik stanowią najróżniejsze owoce. Spotkać je więc można wówczas w pobliżu skupisk różnych krzewów i drzew owocowych - żywi się w szczególności jagodami, takimi jak głóg, jarzębina czy jemioła, chętnie posili się również owocami ligustru, jałowca czy dzikiej róży. Zdarza jej się także nadgryzać pączki kwiatów i rozwijające się liście, może również żerować na opadłych owocach, chociaż czyni to rzadko - w celu dokarmiania ich można wyłożyć im na ziemi pokrojone kawałki jabłek, jednak musimy liczyć się z tym, że skorzystają z nich głównie inne gatunki, np. kosy i kwiczoły.

 

Jemiołuszki, pomimo ich stosunkowo niewielkich rozmiarów, należą do wyjątkowo żarłocznych ptaków, codziennie pobierają bowiem dwa razy więcej pokarmu, aniżeli same ważą. Po spożytym posiłku są dość ociężałe, jednakże trawienie u nich trwa bardzo szybko - zaledwie około 10 minut, czasem nawet jeszcze mniej. Resztki, które nie zostały strawione zostają bardzo szybko wydalane na zewnątrz, ponieważ błyskawicznie przesuwają się przez żołądek i jelita ptaka. W tym czasie soki trawienne w organizmach jemiołuszek rozkładają miąższ oraz skórkę zjadanych przez nie owoców, jednakże ich nasiona najczęściej pozostają w stanie nienaruszonym. Ptaki te pełnią zatem rolę siewców nasion, zwłaszcza jemioły - wydalone przez nie nasiona przyklejają się następnie do pni i gałęzi drzew w formie efektownych “girland” (nierzadko można zobaczyć, jak zwisają one pod pupami jemiołuszek), a kiełkując przyczepiają się do kory chwytnikami, stanowiąc zalążek nowego “krzaczka”.

 

ROZMNAŻANIE

Jemiołuszki zakładają swoje gniazda najczęściej w konarach drzew iglastych, przy pniach lub bocznych gałęziach, lub w krzewach. Mogą gnieździć się również w brzezinach. Gniazdo o kształcie czarki zbudowane jest na wysokości kilku do kilkudziesięciu metrów, a w skład używanego przez ptaki budulca wchodzą małe gałązki, źdźbła trawy oraz porosty. Wyściółkę stanowią natomiast trawy i roślinny puch, a także mech czy ptasie pióra. O lęgach jemiołuszek do niedawna wiadomo było stosunkowo niewiele, ponieważ ich gniazda są zwykle bardzo dobrze zamaskowane. Ptaki te mogą lęgnąć się w koloniach, natomiast pary są monogamiczne i w trakcie krótkiego lata, przypadającego na maj i czerwiec, przeprowadzają jeden lęg w roku. Samica składa 4 do 7 niebieskawych jaj, z rzadka brązowo lub czarno plamkowanych. Wysiaduje je przez około dwa tygodnie i jest wówczas dokarmiana przez samca. Pisklęta są karmione przez oboje rodziców i po kolejnych dwóch tygodniach opuszczają gniazda, zazwyczaj będąc już w pełni zdolnymi do lotu.

 

 Jemiołuszki nie należą do płochliwych ptaków, przez co możliwe jest obserwowanie ich ze stosunkowo bliskiej odległości.

POZOSTAŁE INFORMACJE

Śpiew jemiołuszki bywa słyszany zwykle w słoneczne dni, to świergotliwy i wibrujący głos. W czasie przelotów i na zimowiskach często można usłyszeć dość delikatne nawoływanie ptaków o dość wysokiej częstotliwości - “ssiirr” lub “ssrii - ciirr”. W tym okresie roku ptaki gromadzą się w mniejsze lub większe stada, które mogą liczyć nawet do kilkuset osobników, najczęściej jednak jest ich kilkanaście do kilkudziesięciu). Są wówczas mało płochliwe, ponieważ na północy rzadko napotykają na ludzi, przez co nie znają ich i nie są wobec nich nieufne. Najczęściej siadają wysoko na drzewach, w dość eksponowanych miejscach. Kiedy ptaki przelatują całym stadem, można je pomylić z grupą szpaków, do których ich sylwetka w locie jest dość zbliżona. Jemiołuszki nierzadko dołączają zimą do grup kwiczołów, z którymi mogą się przemieszczać w poszukiwaniu pokarmu.

 

Gatunek ten podejmuje swoje migracje z powodu niedoboru pożywienia podczas ostrych zim lub przegęszczenia lokalnej populacji. Jeżeli na danym terenie jemiołuszki są w stanie znaleźć wystarczającą ilość pokarmu, przerywają swoją migrację i zatrzymują się w tym miejscu na dłużej. W Polsce jest średnio liczna podczas przelotów, które mają miejsce od listopada do początków wiosny - najpóźniejsze osobniki obserwowane były w pierwszych dniach maja. Spotkać je można wówczas w całym kraju, jednakże jej pojawy mają charakter nieregularny, a liczebność przylatujących do naszego kraju waha się w poszczególnych latach. Zdarzają się lata, kiedy jemiołuszki pojawiają się u nas pojedynczo, lub nie czynią tego wcale.